5.1 Ουσιαστικά

Τα τσακωνικά ουσιαστικά ταξινομούνται κατά γένος, αριθμό και πτώση, αν και το σύστημα έχει υποστεί σημαντική απλούστευση και συρρίκνωση σε σχέση με τις αρχαιοελληνικές ρίζες του. Ενώ πολλά πρότυπα συμπίπτουν με τη Νέα Ελληνική, τα Τσακώνικα διατηρούν διακριτούς αρχαϊκούς τύπους και ιδιαίτερες εξελίξεις, ιδίως στις κλιτικές τους τάξεις και στην προοδευτική απώλεια της γενικής.

Γραμματικό γλωσσάρι:

Πτώση: γραμματική κατηγορία που δηλώνει τον ρόλο ενός ουσιαστικού στην πρόταση (υποκείμενο, κτήτορας, αντικείμενο κ.λπ.).

Ονομαστική: η πτώση που δηλώνει το υποκείμενο (‘η γάτα βλέπει’).

Γενική: η πτώση που δηλώνει κτήση ή σχέση (‘η ουρά της γάτας’).

Αιτιατική: η πτώση που δηλώνει το άμεσο αντικείμενο (‘βλέπω τη γάτα’).

Κλητική: η πτώση που χρησιμοποιείται για άμεση προσφώνηση (να καλέσει ή να απευθυνθεί σε κάποιον).

Κλίση: το πρότυπο καταλήξεων που ακολουθεί ένα ουσιαστικό.

Γένος: γραμματική ιδιότητα κάθε ουσιαστικού —αρσενικό, θηλυκό ή ουδέτερο—, όχι αναγκαστικά συνδεδεμένη με το βιολογικό φύλο, που καθορίζει τις καταλήξεις άρθρου και επιθέτου που παίρνει το ουσιαστικό.

Για τη δωρική ιστορική προέλευση των ονοματικών τύπων, δείτε 1.3 Doric heritage. Για το πώς η απώλεια της γενικής επηρεάζει τη σύνταξη, δείτε 5.8 Syntax και 5.7 Prepositions and Postpositions.

Πτώσεις

Το τσακωνικό πτωτικό σύστημα αποτελείται κυρίως από τρεις λειτουργικές πτώσεις: ονομαστική, γενική και αιτιατική, συν μια κλητική άμεσης προσφώνησης. Η αρχαία δοτική έχει χαθεί εντελώς· δείτε Πρόσθετες πληροφορίες για το πώς εκφράζονται πλέον οι λειτουργίες της.

Πτώση	Κύρια λειτουργία	Κατάσταση
Ονομαστική	Υποκείμενο της πρότασης	Πλήρως λειτουργική
Γενική	Κτήση, σχέση	Σε εξασθένηση· σχεδόν πλήρης απώλεια στον πληθυντικό
Αιτιατική	Άμεσο αντικείμενο, αντικείμενο προθέσεων	Πλήρως λειτουργική· συχνά αντικαθιστά τη γενική
Κλητική	Άμεση προσφώνηση	Χωρίς διακριτή σήμανση

Ονομαστική πτώση

Η ονομαστική δηλώνει το υποκείμενο μιας πρότασης — το πρόσωπο ή το πράγμα που εκτελεί την ενέργεια. Είναι επίσης ο τύπος λήμματος: η μορφή με την οποία καταχωρίζεται ένα ουσιαστικό σε λεξικά και καταλόγους λέξεων.

Οι κύριες χρήσεις της είναι:

Υποκείμενο ρήματος — ο δράστης ή το θέμα για το οποίο μιλά η πρόταση:

Ο άθρωπο
O ázropo
‘Ο άντρας’

Κατηγορούμενο — το συμπλήρωμα του συνδετικού ‘είμαι’, που επίσης βρίσκεται στην ονομαστική.

Γενική πτώση

Η γενική δηλώνει κτήση και σχέση (‘η ουρά της γάτας’, ‘η πόρτα του σπιτιού’). Είναι η πιο συρρικνωμένη από τις λειτουργικές πτώσεις. Η γενική πληθυντικού έχει σχεδόν εξαφανιστεί από τα ομιλούμενα Τσακώνικα. (Kisilier & Mertyris, 2018)

Στον ενικό, παραμένει παραγωγική για πολλά ουσιαστικά:

Ταρ αγάκη
Tar agáki
‘Της αγάπης’

Του βράχου
Tou vráchou
‘Του βράχου’

Η γενική υφίσταται προοδευτική συρρίκνωση και αντικατάσταση. Ενώ είναι λειτουργική στον ενικό για πολλά ουσιαστικά, έχει σχεδόν εξαφανιστεί στον πληθυντικό.

Η παρακμή της είναι ανομοιόμορφη ανά τύπο ουσιαστικού:

Ουδέτερα ουσιαστικά σε -άτου (-átou) και -ίου (-íou): οι σύγχρονοι ομιλητές έχουν χάσει σχεδόν εντελώς αυτούς τους τύπους (π.χ. τα σωμάτου (somátou), μαλίου (malíou) χρησιμοποιούνται σπάνια).
Θηλυκά ουσιαστικά σε -έ (-é): διακριτοί τύποι όπως κ̔αρέ (kharé, ‘φωτιά’) συχνά συνυπάρχουν με άκλιτες παραλλαγές (κ̔άρα, khára) ή έχουν εξαφανιστεί εντελώς.
Παραλλαγή: ορισμένα ουσιαστικά εμφανίζουν εξομάλυνση προς το πρότυπο -ου (-ou) ή πλήρη απώλεια καταλήξεων (π.χ. πέτσ̌ε (pétshe) → γεν. πέτσ̌ε (pétshe)).

Γενική πληθυντικού

Η γενική πληθυντικού περιορίζεται σε λίγες παγιωμένες εκφράσεις ηλικίας, ποσότητας ή αξίας που παρατίθενται παρακάτω (Kisilier & Mertyris, 2018). Παντού αλλού, η κτήση εκφράζεται μέσω εναλλακτικών δομών.

Δέκα χρονού καμπζί
Déka chronoú kampzzí
‘Ένα δεκάχρονο παιδί’

Δύ’ μηνού καμπζί
Dý’ minoú kampzzí
‘Ένα δίμηνο παιδί’

Ονομαστική	Γεν. πληθ.	Μεταγραφή	Σημασία
αμέρα	αμερού	améra, ameroú	’μέρα’
γίδα	γιδού	gída, gidoú	’γίδα’
δραχουμή	δραχουμού	drachoumí, drachoumoú	’δραχμή’
εριφό	εριφού	erifó, erifoú	’κατσίκι’
μήνα	μηνού	mína, minoú	’μήνας’
χρόνε	χρονού	chróne, chronoú	’χρόνος’
ψαλία	ψαλιδού	psalía, psalidoú	’ψαλίδι’

Περιφραστικές εναλλακτικές

Όπου η γενική δεν χρησιμοποιείται πλέον, η κτήση εκφράζεται ολοένα και περισσότερο μέσω δύο κύριων στρατηγικών (Kisilier & Mertyris, 2018):

Αντικατάσταση με αιτιατική: οι πούε τα κότ̔α (oi poúe ta kótha, ‘τα πόδια της κότας’).
Εμπρόθετοι προσδιορισμοί:
- Με σε (‘σε/προς’): οι ψιλοί σ’ έταν̇η τα γουναίκα (oi psiloí s’ étan’i ta gounaíka, ‘τα μάτια αυτής της γυναίκας’). Συγχώνευση συμβαίνει πριν από το άρθρο: οι ψιλοί τ̒ουρ αθρίποι (oi psiloí tiour azrípoi, ‘τα μάτια των ανθρώπων’).
- Με από (‘από’): οι πούε από τα καμπζία (oi poúe apó ta kampzzía, ‘τα πόδια των παιδιών’).

Αιτιατική πτώση

Η αιτιατική δηλώνει το άμεσο αντικείμενο ενός ρήματος και το αντικείμενο των περισσότερων προθέσεων. Καθώς η γενική υποχωρεί, η αιτιατική αναλαμβάνει ολοένα και περισσότερο και τις δικές της λειτουργίες. Η χαμένη δοτική (έμμεσο αντικείμενο) εκφράζεται πλέον με την πρόθεση σε (‘σε’) ακολουθούμενη από αιτιατική.

Οι κύριες χρήσεις της είναι:

Άμεσο αντικείμενο — η οντότητα που επηρεάζεται άμεσα από την ενέργεια:

Ένι δίου το βιβλίε
Éni díou to vivlíe
‘Δίνω το βιβλίο’

Έμμεσο αντικείμενο — εκφράζεται με σε + αιτιατική, αντικαθιστώντας την παλιά δοτική:

Τ̔αν κοπέα
Than kopéa
‘Στο κορίτσι’

Αντικείμενο πρόθεσης:

Από τα καμπζία
Apó ta kampzzía
‘Από τα παιδιά’

Αντικατάσταση της γενικής — η αιτιατική χρησιμοποιείται συνήθως στη θέση μιας γενικής κτητικής: οι πούε τα κότ̔α (oi poúe ta kótha, ‘τα πόδια της κότας’).

Γένος

Τα Τσακώνικα έχουν τρία γένη: αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο. Το γένος δεν συνδέεται αναγκαστικά με το βιολογικό φύλο· είναι γραμματική ιδιότητα κάθε ουσιαστικού, που δηλώνεται από το οριστικό άρθρο, την κατάληξη του ουσιαστικού και τη συμφωνία με τα επίθετα (Kisilier & Mertyris, 2018).

Οριστικό άρθρο κατά γένος

Ο σαφέστερος δείκτης του γένους ενός ουσιαστικού είναι το άρθρο που το συνοδεύει:

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ο (o)	α (a)	το (to)
Γενική	του (tou)	ταρ (tar) (φωνήεντα) / τα (ta) (σύμφ.)	του (tou)
Αιτιατική	τον (ton)	ταν (tan) (φωνήεντα) / τα (ta) (σύμφ.)	το (to)

Οι παραλλαγές του θηλυκού άρθρου προκύπτουν από τον ρωτακισμό (τη φωνητική μεταβολή /s/ → /r/· δείτε 2. Phonology). Η συμπεριφορά εξαρτάται από τον επόμενο φθόγγο (Kisilier & Mertyris, 2018):

Πριν από φωνήεντα: τας (tas) → ταρ (tar) (π.χ. ταρ αγάκη (tar agáki) ‘της αγάπης’). Αυτό διατηρεί μια φωνολογική διάκριση μεταξύ γενικής και αιτιατικής.
Πριν από σύμφωνα: το τελικό /s/ του άρθρου γενικής και το τελικό /n/ του άρθρου αιτιατικής είτε αφομοιώνονται είτε χάνονται, με αποτέλεσμα οι πτώσεις να συμπίπτουν σε συγκρητισμό — τη συγχώνευση δύο άλλοτε διακριτών τύπων σε έναν (π.χ. α νύ[ι]θη (a ný[i]zi) → γεν./αιτ. τα νύ[ι]θη (ta ný[i]zi)).

Αρσενικά ουσιαστικά

Τα αρσενικά ουσιαστικά παίρνουν το άρθρο ο / του / τον και λήγουν κυρίως σε -α (αρχαία 1η κλίση) ή σε -ε / -ο / -έ / -ό (αρχαία 2η κλίση). Οι κλιτικές τους τάξεις φέρουν ετικέτες A1–A5 κατά (García Chaparro, 2023), κυρίως ανάλογα με την κατάληξη πληθυντικού.

Οι αρσενικοί πληθυντικοί κάνουν μια βασική διάκριση εμψυχίας — αν το αναφερόμενο είναι έμψυχο ή όχι (Liosis, 2017):

Τα έμψυχα ουσιαστικά παίρνουν -οι (-oi): αθρίποι (azrípoi, ‘άνθρωποι’), υζοί (yzzoí, ‘γιοι’).
Τα άψυχα ουσιαστικά παίρνουν -ου (-ou): τόπου (tópou, ‘τόποι’), ακ̔ού (akhoú, ‘σκεύη’).

Παράδειγμα A1 — Κατάληξη σε -α, πληθυντικός σε -οι

Έμψυχα ουσιαστικά που λήγουν σε -α, με γενική επίσης σε -α (που διακρίνεται κυρίως από το άρθρο) και πληθυντικό σε -οι. Οι γενικές σε -ου (σημειωμένες με αστερίσκο) προκύπτουν πιθανότατα από επίδραση της κοινής Νέας Ελληνικής.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
ο κ̔αβουρα	του κ̔αβουρα	κ̔αβουροι	o khávoura, tou khávoura, khávouroi	καβούρι
ο σ̌ίνα	του σ̌ίνου*	σ̌ίν̇οι	o shína, tou shínou, shín’oi	βουνό
ο Σπαρτιάτα	του Σπαρτιατού*	Σπαρτιάτοι	o Spartiáta, tou Spartiatoú, Spartiátoi	Σπαρτιάτης

Παράδειγμα A2 — τύπος ο/ε (αρχαία 2η κλίση)

Το πιο παραγωγικό αρσενικό πρότυπο: ονομαστικές σε -ο / -ό / -ε / -έ με γενική σε -ου / -ού (Kisilier & Mertyris, 2018). Ο πληθυντικός είναι -οι για τα έμψυχα και -ου για τα άψυχα. Ένας αντιπρόσωπος κάθε υποτύπου:

Υποτύπος	Ονομαστική	Γενική	Μεταγραφή	Σημασία
-ο (disyll.)	ο βράχο	του βράχου	o vrácho, tou vráchou	βράχος
-ό (disyll.)	ο αγό	του αγού	o agó, tou agoú	λαγός
-ο (trisyll.)	ο άθρωπο	του αθρούπου	o ázropo, tou azroúpou	άντρας
-ε	ο ξένε	του ξένου	o xéne, tou xénou	ξένος
-έ	ο υζέ	του υζού	o yzzé, tou yzzoú	γιος

Παράδειγμα A3 — Κατάληξη σε -α, πληθυντικός σε -ου

Άψυχα ουσιαστικά του ίδιου τύπου σε α, των οποίων ο πληθυντικός λήγει σε -ου αντί για το έμψυχο -οι.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
ο όντα	του όντα	όντου	o ónta, tou ónta, óntou	δόντι

Παράδειγμα A4 — τύπος σε ε με πληθυντικό -ούνε

Μια μικρή ομάδα ουσιαστικών που λήγουν σε -ε των οποίων ο πληθυντικός σχηματίζεται προσθέτοντας -νε στο θέμα της γενικής σε -ου, δίνοντας πληθυντικό σε -ούνε. Σε αντίθεση με την A2, αυτός ο πληθυντικός δεν εξαρτάται από την εμψυχία — είναι λεξικά καθορισμένος.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
ο άγιε	του αγίου	αγίουνε	o ágie, tou agíou, agíoune	εκκλησία

Παράδειγμα A5 — άκλιτη γενική, πληθυντικός σε -δε

Ένα σύνολο ουσιαστικών των οποίων η γενική είναι ίδια με την ονομαστική (χωρίς ιδιαίτερη κατάληξη γενικής) και των οποίων ο πληθυντικός σχηματίζεται προσθέτοντας -δε απευθείας στον τύπο της ονομαστικής. (García Chaparro, 2023):

Κατάληξη	Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
-ά	ο ψαρά	ψαρά	ψαράδε	o psará, psará, psaráde	ψαράς
-ία	ο βορία	βορία	βοριάδε	o voría, voría, voriáde	βοριάς
-η	ο αφέγκη	αφέγκη	αφέγκηδε	o afégki, afégki, afégkide	πατέρας
-έ	ο καφέ	καφέ	καφέδε	o kafé, kafé, kaféde	καφές
-ού	ο παππού	παππού	παππούδε	o pappoú, pappoú, pappoúde	παππούς

Ανώμαλα αρσενικά ουσιαστικά

Μια μικρή ομάδα συνεχίζει την αρχαία 3η κλίση ή αλλιώς αποκλίνει από τα κανονικά παραδείγματα. Οι γενικές τους σχηματίζονται σε διαφορετικό θέμα από την ονομαστική, κι αυτό είναι που τα καθιστά ανώμαλα (Kisilier & Mertyris, 2018).

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία	Γιατί ανώμαλο
ο κούε	του κουνέ	κούν̇οι (koún’oi)	o koúe, tou kouné	σκύλος	Γενική στο θέμα κουν- < αρχαίο κύων → κυνός
ο ούθι	του ουθίου	ουθίουνε (ouzíoúne)	o oúzi, tou ouzíou	φίδι	Προσθέτει -ίου σε θέμα 3ης κλίσης < ὄφις → ὄφεος
ο μήνα	του μηνέ	μην̇οι (mín’oi)	o mína, tou miné	μήνας	Γενική στο θέμα μην-· αρχαία 3η κλίση
ο ψιλέ	του ψιού	ψιλ̣οί (psil’oí)	o psilé, tou psioú	μάτι	Το τελικό /l/ του θέματος χάνεται στη γενική
ο αθή	του αθή	αθήνε (azíne)	o azí, tou azí	αδερφός	Προσθέτει τον χαρακτηριστικά τσακωνικό πληθυντικό -νε
ο γέρου	του γέρου	γέροι (géroi)	o gérou, tou gérou	γέρος	Αμετάβλητη ονομαστική/γενική σε -ου

Σημείωση: το γούνα (goúna, ‘γόνατο’) εμφανίζει κινητικότητα γένους: μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε ως αρσενικό είτε ως ουδέτερο. Ως αρσενικό παίρνει τον έμψυχο πληθυντικό γούν̇οι (goún’oi)· ως ουδέτερο παίρνει τον αρχαίο πληθυντικό συμφωνόληκτου θέματος γούνατα (goúnata) (Kostakis, 1986b). Δείτε επίσης την ενότητα για τα ανώμαλα ουδέτερα ουσιαστικά.

Θηλυκά ουσιαστικά

Τα θηλυκά ουσιαστικά παίρνουν το άρθρο α / ταρ ~ τα / ταν ~ τα και λήγουν κυρίως σε -α (μερικά σε -η ή -ού). Οι κλιτικές τους τάξεις φέρουν ετικέτες Θ1–Θ5 κατά (García Chaparro, 2023), διακρινόμενες κυρίως από την κατάληξη πληθυντικού. Πριν από σύμφωνα η γενική και η αιτιατική συμπίπτουν (συγκρητισμός)· πριν από φωνήεντα ο ρωτακισμός τις κρατά διακριτές (ταρ έναντι ταν).

Παράδειγμα Θ1 — Κατάληξη σε -α ή -η, πληθυντικός σε -ε

Η πιο παραγωγική θηλυκή τάξη. Η γενική δηλώνεται μόνο από το άρθρο, εκτός αν υπάρχει και ένας δευτερεύων τύπος σε -έ ή -ή (δείτε Δευτερεύοντα πρότυπα γενικής).

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
α πούα	τα πούα	πούε	a poúa, ta poúa, poúe	πόδι

Παράδειγμα Θ2 — Κατάληξη σε -α, πληθυντικός σε -λε

Ο πληθυντικός αντικαθιστά το τελικό φωνήεν με -λε.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
α τσ̑έα	τα τσ̑ελή	τσ̑έλε	a tsséa, ta tsselí, tsséle	σπίτι

Παράδειγμα Θ3 — Κατάληξη σε -ά, πληθυντικός σε -άε

Ουσιαστικά με τονισμένη ονομαστική σε -ά. Ο πληθυντικός προσθέτει -ε στον τύπο της ονομαστικής.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
α μελισσά	τα μελισσά	μελισσάε	a melissá, ta melissá, melissáe	μέλισσα

Παράδειγμα Θ4 — Κατάληξη σε -ά ή -α, πληθυντικός σε -αδε

Ο πληθυντικός προσθέτει -δε στο θέμα της ονομαστικής.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
α γιορτά	τα γιορτά	γιορτάδε	a giortá, ta giortá, giortáde	γιορτή

Παράδειγμα Θ5 — Κατάληξη σε -ου, πληθυντικός σε -ουδε

Ουσιαστικά που λήγουν σε -ου, με γενική ίδια με την ονομαστική.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
α αλεπού	τα αλεπού	αλεπούδε	a alepoú, ta alepoú, alepoúde	αλεπού

Δευτερεύοντα πρότυπα γενικής

Σε όλα τα παραδείγματα, ορισμένα ουσιαστικά σχηματίζουν μια διακριτή γενική με ιδιαίτερη κατάληξη αντί να βασίζονται μόνο στο άρθρο. Δύο καταλήξεις είναι παραγωγικές: -έ και -ή.

Γενική σε -έ (-é) — η πιο κοινή δευτερεύουσα θηλυκή γενική, που πιθανώς προέρχεται από την αρχαιοελληνική τοπική (Kisilier & Mertyris, 2018):

Ονομαστική	Γενική	Μεταγραφή	Σημασία
α θάσσα	τα θασσέ	a zássa, ta zassé	θάλασσα
α κ̔άρα	τα κ̔αρέ	a khára, ta kharé	φωτιά
α κότ̔α	τα κοτ̔έ	a kótia, ta kotié	κότα
α γίδα	τα γιδέ	a gída, ta gidé	γίδα
α νιούτ̔α	τα νιουτ̔έ	a nioútia, ta nioutié	νύχτα
α μοίρα	τα μοιρέ	a moíra, ta moiré	μοίρα
α χούρα	τα χουρέ	a choúra, ta chouré	χωράφι
α σκούπα	τα σκουπέ	a skoúpa, ta skoupé	σκούπα
α καμάρα	τα καμαρέ	a kamára, ta kamaré	καμάρα
α κράκα	τα κρατσ̑έ	a kráka, ta kratsé	κλειδί
α κατσούα	τα κατσουλέ	a katsoúa, ta katsoulé	γάτα
α κούλικα	τα κουλιτσ̑έ	a koúlika, ta koulitssé	αγελάδα
α φούκ̔α	τα φουτσ̑έ	a foúkha, ta foutsé	κοιλιά
α αβουτάνα	τα αβουτανέ	a avoutána, ta avoutané	αυτί
α κολιούρα	τα κολιουρέ	a kolioúra, ta koliouré	κουλούρα
α στέρνα	τα στερνέ	a stérna, ta sterné	στέρνα
α τσ̂οίτα	τα τσ̂οιτέ	a tssoíta, ta tssoité	κρεβάτι
α σβάρνα	τα σβαρνέ	a svárna, ta svarné	σβάρνα
α προβάτα	τα προβατέ	a prováta, ta provaté	προβατίνα

Γενική σε -ή (-í) — μια μικρότερη ομάδα που προέρχεται από την αρχαία 3η κλίση (Kisilier & Mertyris, 2018):

Ονομαστική	Γενική	Μεταγραφή	Σημασία
α [α]μέρα	τα [α]μερή	a [a]méra, ta [a]merí	μέρα
α γουναίκα	τα γουναιτσ̑έ	a gounaíka, ta gounaitssí	γυναίκα
α μάτη	τα ματερή	a máti, ta materí	μητέρα
α σάτη	τα σατερή	a sáti, ta saterí	κόρη
α χέρα	τα χερή	a chéra, ta cherí	χέρι
α άμπελε	τα αμπελ̣ή	a ámpele, ta ampel’í	αμπέλι
α κοπέα	τα κοπελ̣ή	a kopéa, ta kopel’í	κορίτσι
α τσ̌ίχα	τα τσ̌ιχή	a tshícha, ta tshichí	μαλλί
α τσουφά	τα τσουφαλ̣ή	a tsoufá, ta tsoufal’í	κεφάλι

Ανώμαλα θηλυκά ουσιαστικά

Μερικά θηλυκά ουσιαστικά σχηματίζουν τη γενική ή τον πληθυντικό τους σε εκτεταμένο ή τροποποιημένο θέμα (Kisilier & Mertyris, 2018):

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία	Γιατί ανώμαλο
α μάτη	μάτη / ματερί	ματέρε (matére)	máti, máti / materí	μητέρα	Γενική και πληθυντικός στο εκτεταμένο θέμα ματερ-
α σάτη	σάτη / σατερί	σατέρε (satére)	sáti, sáti / saterí	κόρη	Γενική και πληθυντικός στο εκτεταμένο θέμα σατερ-
α άμπελε	άμπελε / άμπελ̣ή	άμπελ̣ή (ampel’í)	ámpele, ámpele / ampel’í	αμπέλι	Γενική σε -ή μαζί με έναν άκλιτο τύπο
α κρόπο	κρόπου	κρόπε (krópe)	krópo, krópou	κοπριά	Θηλυκό με γενική σε -ου αρσενικής όψης

Ουδέτερα ουσιαστικά

Τα ουδέτερα ουσιαστικά παίρνουν το άρθρο το / του / το (η ονομαστική και η αιτιατική είναι πάντα ίδιες). Οι κλιτικές τους τάξεις φέρουν ετικέτες Υ1–Υ5 κατά (García Chaparro, 2023), διακρινόμενες κυρίως από την κατάληξη πληθυντικού.

Παράδειγμα Υ1 — πληθυντικός σε -α

Η μεγαλύτερη ομάδα, με γενική σε -ου. Η ονομαστική μπορεί να λήγει σε -ε, -ο ή -ι (στον υποτύπο σε -ι ο τόνος της γενικής παραμένει στο θέμα αντί να μετακινείται στην κατάληξη).

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
το μόκ̔ο	του μόκ̔ου	τα μόκ̔α	to mókho, tou mókhou, ta mókha	μοσχάρι
το σούκο	του σούκου	τα σούκα	to soúko, tou soúkou, ta soúka	σύκο
το πεύκο	του πεύκου	τα πεύκα	to peúko, tou peúkou, ta peúka	πεύκο
το γάστενε	του γαστένου	τα γάστενα	to gástene, tou gasténou, ta gástena	κάστανο
το σίδερε	του σιδέρου	τα σίδερα	to sídere, tou sidérou, ta sídera	σίδερο
το χόντι	του χόντου	τα χόντα	to chónti, tou chóntou, ta chónta	χόρτο
το σκούνδι	του σκούντου	τα σκούντα	to skoúndi, tou skoúntou, ta skoúnta	σκόρδο
το χωζ̌ύγι	του χωζ̌ύγου	τα χωζ̌ύγα	to chozhýgi, tou chozhýgou, ta chozhýga	ασβέστης
το άσ̌ι	—	τα άσ̌α	to áshi, ta ásha	αστέρι

Παράδειγμα Υ2 — πληθυντικός σε -ματα ή -ιματα

Προέρχονται από αρχαία θέματα 3ης κλίσης σε -ματος: η γενική λήγει σε -μάτου ή -ιμάτου και ο πληθυντικός σε -ματα ή -ιματα.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
το σώμα	του σωμάτου	τα σώματα	to sóma, tou somátou, ta sómata	σώμα
το χώμα	του χωμάτου	τα χώματα	to chóma, tou chomátou, ta chómata	χώμα
το πούμα	του πουμάτου	τα πούματα	to poúma, tou poumátou, ta poúmata	καπάκι
το γράψιμο	του γραψιμάτου	τα γραψίματα	to grápsimo, tou grapsimátou, ta grapsímata	γράψιμο
το σ̌άψιμο	του σ̌αψιμάτου	τα σ̌αψίματα	to shápsimo, tou shapsimátou, ta shapsímata	ράψιμο

Ένα ακόμη αρχαϊκό ουδέτερο διατηρεί αρχαίο συμφωνόληκτο θέμα με την ίδια γενική σε -άτου: το γούνα / του γουνάτου (to goúna, tou gounátou, ‘γόνατο’) < γόνατος.

Παράδειγμα Υ3 — πληθυντικός σε -ια

Η γενική λήγει σε -ίου· ο πληθυντικός προσθέτει -α δίνοντας -ια.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
το καμπζί	του καμπζίου	τα καμπζία	to kampzzí, tou kampzzíou, ta kampzzía	παιδί
το δάκρυ	του δακρύου	τα δάκρυα	to dákry, tou dakrýou, ta dákrya	δάκρυ
το ψάζ̌ι	του ψαζ̌ίου	τα ψάζ̌ια	to psázhi, tou psazhíou, ta psázhia	ψάρι
το πουλί	του πουλίου	τα πουλία	to poul̃í, tou poul̃íou, ta poul̃ía	πουλί
το λεοντάρι	του λεονταρίου	τα λεοντάρια	to leontári, tou leontaríou, ta leontária	λιοντάρι

Παράδειγμα Υ4 — πληθυντικός σε -ητα

Ένα μικρό σύνολο αφηρημένων ουσιαστικών· γενικά στερούνται διακριτής γενικής.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
το θάρρι	∅	τα θάρρητα	to zárri, ta zárrita	θάρρος

Παράδειγμα Υ5 — πληθυντικός σε -ατα

Ένας σπάνιος τύπος. Η γενική, όταν υπάρχει, σχηματίζεται σε εκτεταμένο θέμα σε -άτου.

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία
το κρίε	του κριάτου	τα κρίατα	to kríe, tou kriátou, ta kríata	κρέας
το είιδε	—	τα είιδατα	to eíide, ta eíidata	ρούχα

Ανώμαλα ουδέτερα ουσιαστικά

Αρκετά ουδέτερα σχηματίζουν απρόβλεπτο πληθυντικό σε τροποποιημένο θέμα (García Chaparro, 2023):

Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός	Μεταγραφή	Σημασία	Γιατί ανώμαλο
το κόκαλε	κόκαλε	κόκα (kóka)	kókale	κόκαλο	Ο πληθυντικός αποβάλλει το τμήμα -αλε
το τσ̌έρβουλε	τσ̌έρβουλε	τσ̌έρβα (tshérva)	tshérvoule	σανδάλι	Ο πληθυντικός αποβάλλει το τμήμα -ουλε
το π̔ιτόκαλε	π̔ιτόκαλε	π̔ιτόκα (phitóka)	phitókale	πλάστης	Ο πληθυντικός αποβάλλει το τμήμα -αλε
το κάλ̣ι	κάλ̣ι	κάβα (káva)	kál’i	ξύλο	Πληθυντικός σε θέμα -β-
το μάλ̣ι	μάλ̣ι	μάβα (máva)	mál’i	μήλο	Πληθυντικός σε θέμα -β-
το άι	άι	άζα (ázza)	ái	λάδι	Πληθυντικός σε θέμα -ζ-
το γα	γάτου	γάτα (gáta)	to ga, tou gátou	γάλα	Γενική και πληθυντικός σε αρχαίο θέμα -τ- < γάλακτος
το υο	υβάτου	ύβατα (ývata)	to yo, tou yvátou	νερό	Γενική και πληθυντικός σε αρχαίο θέμα -τ- < ὕδατος

Παράρτημα: πλήρης πίνακας παραδειγμάτων ουσιαστικών

Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει κάθε κανονική κλιτική τάξη και ανώμαλο ουσιαστικό σε ένα μέρος, σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση της (García Chaparro, 2023). Για να τον χρησιμοποιήσετε, βρείτε το γένος ενός ουσιαστικού και έπειτα αντιστοιχίστε τις καταλήξεις ονομαστικής και γενικής με μια γραμμή· η στήλη Πληθυντικός δίνει την αντίστοιχη κατάληξη πληθυντικού. Οι ετικέτες τάξεων (A = αρσενικό, Θ = θηλυκό, Υ = ουδέτερο) αντιστοιχούν στους πίνακες των παραπάνω ενοτήτων.

Γένος	Τύπος	Ονομαστική	Γενική	Πληθυντικός
Masculine	A1	-α (-a)	-α (-a)	-οι (-oi)
	A2	-α (-a)	-α (-a)	-ε (-e)
	A3	-α (-a)	-α (-a)	-ου (-ou)
	A1	-ε / -ο (-e / -o)	-ου (-ou)	-οι (-oi)
	A3	-ε / -ο (-e / -o)	΄-ου (‘-ou)	-ου (-ou)
	A4	-ε / -ο (-e / -o)	-ου (-ou)	-ουνε (-oune)
	A5	-α / -η (-a / -i) -ε / -ου (-e / -ou)	-α / -η (-a / -i) -ε / -ου (-e / -ou)	-αδε / -ηδε (-ade / -ide) -εδε / -ουδε (-ede / -oude)
	Irreg.	γέρου (gérou)	γέρου (gérou)	γέροι (géroi)
		αθή (azí)	αθή (azí)	αθήνε (azíne)
		ούθι (oúzi)	ουθίου (ouzíou)	ουθίουνε (ouzíoúne)
		ψιλέ (psilé)	ψιού (psioú)	ψιλ̣οί (psil’oí)
		κούε (koúe)	κουνέ (kouné)	κούν̇οι (koún’oi)
		μήνα (mína)	μηνέ (miné)	μην̇οι (mín’oi)
Feminine	Θ1	-α (-a)	-α / -έ (-a / -é)	-ε (-e)
	Θ2	-α (-a)	-α / -έ (-a / -é)	-λε (-le)
	Θ4	-α (-a)	-α / -έ (-a / -é)	-αδε (-ade)
	Θ3	-ά (-á)	-α / -έ (-a / -é)	-άε (-áe)
	Θ1	-η (-i)	-η / -έ (-i / -é)	-ε (-e)
	Θ5	-ου (-ου)	-ου (-ou)	-ουδε (-oude)
	Irreg.	μάτη (máti)	μάτη / ματερί (máti / materí)	ματέρε (matére)
		σάτη (sáti)	σάτη / σατερί (sáti / saterí)	σατέρε (satére)
		άμπελε (ámpele)	άμπελε / άμπελ̣ή (ámpele / ampel’í)	άμπελ̣ή (ampel’í)
		κρόπο (krópo)	κρόπου (krópou)	κρόπε (krópe)
Neuter	Υ5	-ε (-e)	∅	-ατα (-ata)
	Υ1	-ο / -υ (-o / -y)	-ου (-ou)	-α (-a)
	Υ3	-ι (-i)	-ίου (-íou)	-ια (-ia)
	Υ4	-η (-i)	∅	-ητα (-ita)
	Υ1	-ου (-ou)	-ου (-ou)	-α (-a)
	Υ2	-μα / -ιμο (-ma / -imo)	-μάτου / -ιμάτου (-mátou / -imátou)	-ματα / -ιματα (-mata / -imata)
	Irreg.	κόκαλε (kókale)	κόκαλε (kókale)	κόκα (kóka)
		τσ̌έρβουλε (tshérvoule)	τσ̌έρβουλε (tshérvoule)	τσ̌έρβα (tshérva)
		π̔ιτόκαλε (phitókale)	π̔ιτόκαλε (phitókale)	π̔ιτόκα (phitóka)
		κάλ̣ι (kál’i)	κάλ̣ι (kál’i)	κάβα (káva)
		μάλ̣ι (mál’i)	μάλ̣ι (mál’i)	μάβα (máva)
		άι (ái)	άι (ái)	άζα (ázza)
		γα (ga)	γάτου (gátou)	γάτα (gáta)
		υο (yo)	υβάτου (yvátou)	ύβατα (ývata)

Πρόσθετες πληροφορίες

Η χαμένη δοτική πτώση

Η δοτική πτώση (που δηλώνει έμμεσα αντικείμενα, π.χ. ‘στη γάτα’) έχει χαθεί εντελώς. Αντ’ αυτής, το έμμεσο αντικείμενο εκφράζεται με πρόθεση (συνήθως σε, ‘σε’) ακολουθούμενη από αιτιατική. Για παράδειγμα, για να πει κανείς ‘δίνω το βιβλίο στο κορίτσι’, λέει ένι δίου το βιβλίε τ̔αν κοπέα (éni díou to vivlíe than kopéa). Πρώιμες καταγραφές (π.χ. Οικονόμος, 1870) ανέφεραν τύπους δοτικής, αλλά αυτοί ήταν είτε αιτιατικές με πρόθεση είτε σφάλματα επηρεασμένα από την καθαρεύουσα — το αρχαϊκό επίσημο μητρώο της ελληνικής που χρησιμοποιούνταν σε επίσημα συμφραζόμενα ως τη δεκαετία του 1970, το οποίο διατηρούσε τεχνητά αρχαίους τύπους που δεν υπήρχαν στην ομιλούμενη γλώσσα (Kisilier & Mertyris, 2018).

Αριθμός και πτώση στον πληθυντικό

Ο σχηματισμός του τσακωνικού πληθυντικού είναι σε μεγάλο βαθμό άπτωτος στα πελοποννησιακά ιδιώματα: ένας ενιαίος τύπος πληθυντικού εξυπηρετεί γενικά όλους τους συντακτικούς ρόλους (Liosis, 2017).

Μια εξαίρεση εμφανίζεται στους ημιομιλητές του βόρειου υποϊδιώματος, που ορισμένες φορές αποκαθιστούν το -ου (-ou) ως δείκτη αιτιατικής πληθυντικού (π.χ. ονομ. πληθ. οι ελάφοι (oi eláfoi) έναντι αιτ. πληθ. τιρ ελάφου (tir eláfou)), επανεισάγοντας μια πτωτική διάκριση σε ένα κατά τα άλλα συγκρητικό παράδειγμα (Liosis, 2017).

Επίδραση της Νέας Ελληνικής στη γενική

Αρκετά αρσενικά ουσιαστικά τύπου σε α εμφανίζουν γενική σε -ου (π.χ. του σ̌ίνου, του Σπαρτιατού) όπου ο κληρονομημένος τύπος θα έληγε σε -α. Αυτές οι γενικές σε -ου προκύπτουν πιθανότατα από επίδραση της κοινής Νέας Ελληνικής παρά από αυτόχθονη τσακωνική εξέλιξη (Kisilier & Mertyris, 2018).

Tsakonian Digital Vault

Explorer